STARS & STRIPES FOREVER (1) Reisbelevenissen in Amerika – De aarde is rond

Net ten noordoosten van Gallup, New Mexico, het Gallup van Bobby Troup’s ‘Get your kicks on Route 66’, overvalt me een beklemd gevoel. Geen beklemming in negatieve zin, nee, eerder van gespannen afwachting – een mengsel van verlangen en hoop plus iets van onzekerheid over wat komen gaat. De adem stokt. Er trilt iets binnenin.

De trilling komt naar buiten als ik bij de Seven Lakes Trading Post het asfalt verlaat en de ruwe rotsige zandweg naar het noorden onder mijn wielen voel. Die weg is op veel plaatsen als een wasbord. Snelheid maken heeft geen zin; ik krijg zelfs als ik stapvoets ga het gevoel dat mijn auto in het stof dat wordt opgeworpen in duigen schokt. Van Seven Lakes tot waar de wasbord-weg Chaco Canyon raakt is het volgens de kaart van Indian Country precies 32 kilometer. Geen afstand. Maar de hobbelige rit duurt maar voort. De weg lijkt twee, drie keer zo lang, waarschijnlijk omdat ik het gevoel heb het luchtledige in te hobbelen.

Het landschap rond Chaco Canyon is niet mooi in de zin van lieflijk. Het is wel imponerend. In een straal van zo’n 100 kilometer rond Chaco is niets te vinden, nauwelijks iets te onderscheiden. De eindeloze verlaten hoogvlakte geeft enkel ver aan de einder af en toe een flinke bergtop te zien. De volgens Indiaanse overlevering heilige Mount Taylor bij het uraniumstadje Grants blijft met zijn top van 3.600 meter lange tijd zichtbaar; Angel Peak in het noorden krijg ik vanaf grote afstand in het vizier.

Onderweg ontdek ik dat het land minder onaangeroerd is dan het lijkt. Er zitten kloven in en scheuren. Af en toe staat een stukje aardschijf op z’n kant. Soms is er een plukje begroeiing of de droge bedding van een rivier. Een enkele hut, onbewoond zo te zien, verweert ver van de weg. Plotseling staan er koeien voor me, midden op mijn pad. Ze kijken me aan alsof ze zich afvragen wat ik daar in godsnaam te zoeken hebt. Ze haasten zich niet weg; als mijn geduld op raakt moet ik ze voorzichtig gas gevend zo ongeveer het harde grasloze land induwen. Even later is er links van me beweging in het land. Honderd meter van de weg rent een enorme grijze wolf geluidloos met mijn auto mee naar het noorden, vliegend over de scheuren in de aarde. Kort is hij verdwenen, dan zie ik hem schuin vooruit, welhaast zwevend boven de vlakte, lichtvoetig de aarde tartend met reusachtige veerkrachtige sprongen. De schoonheid van zijn grijze schim is schokkend, een weergaloos droombeeld.

De aarde ligt er zongeblakerd bij onder een immense indigo koepel die zich zo wijd uitspreidt dat ik, daar rijdend, er zeker van ben dat ik kan zien dat de aarde rond is. Als het land rond Chaco al een kleur heeft is het grijs, grauwgrijs met vlakken van een bruinig geel en daarop toefjes verweerd groen. Kippevel krijg ik van de onbeweeglijke schoonheid van het land rond Chaco. De afstanden zijn ongrijpbaar. De zinderende leegte werkt vervagend. De stilte is definitief. Onderweg naar Chaco Canyon weet ik dat enkel de goden mij kunnen zien. Ik voel me helemaal alleen op aarde. Dit deel van New Mexico is magisch. Mystiek. Ik rij er dan ook regelrecht de prehistorie in.

Chaco Canyon kondigt zich al van veraf aan als Fajada Butte aan de horizon verschijnt. Die rijst

in eenzaamheid steil omhoog bij de oostelijke toegang tot de canyon, die op die plek heel ondiep is. Verderop zijn de wanden twintig, af en toe dertig meter hoog. Spectaculair wordt Chaco Canyon nooit, ook al niet omdat de wanden zo ver uiteen staan; ze worden gescheiden door een kilometer brede vallei. Die vallei is negen à tien kilometer lang. Dat is al.

Het lijkt een vreemde plaats voor een oude beschaving om te ontstaan en tot bloei te komen. Toch is dat wat hier in deze harde woestijn met nauwelijks neerslag meer dan duizend jaar geleden gebeurde. Chaco Canyon was een paar eeuwen lang het centrum van de wereld van de Anasazis. Dit Indiaanse volk bouwde er een bruisende gemeenschap op. De Anasazis stichtten steden en ontginden de vallei en andere laaggelegen gronden; ze metselden communicatietorens langs een ver reikend netwerk van brede wegen; maar het wiel kenden ze niet, en lastdieren evenmin. Hun architectuur, hun irrigatiekanalen, de gecompliceerdheid van hun samenleving, de economische en sociale structuur – op allerlei gebied bereikten de Anasazis niveaus die elders in noordelijk Amerika door de oorspronkelijke bewoners nooit geëvenaard werden.

Beeldschone ruïnes van overzichtelijk gebouwde nederzettingen herinneren in Chaco aan dit hoogtepunt van civilisatie. Er zijn 2.000 resten van gebouwen, soms met een ingenieus trappenhuis nog intact. Er zijn elf stadjes en dorpen te ontdekken en rond Chaco Canyon liggen verder nog zo’n 400 archeologische sites van kleiner omvang. Een ervan, net op de grens met Arizona, bezocht ik een paar dagen geleden; in de opgraving ontdekten de archeologen waar ik bij stond prachtig prehistorisch aardewerk.

De architectonische kwaliteit van de bouwsels die de Anasazis achterlieten is groot. Pueblo Bonito, Chetro Ketl en de andere blootgelegde nederzettingen leveren een magnifiek schouwspel op. Ik loop door de resten van huizen en kivas (ontmoetingsruimten, mogelijk van religieuze betekenis) en over ruime pleinen. Ik beklim Chaco Mesa om van bovenaf de resten van de oude civilisatie te overzien.

Het is vreemd dat deze Noordamerikaanse Indiaanse beschaving zo weinig aandacht kreeg. Eigenlijk werd er nauwelijks naar omgekeken, geobsedeerd als we allemaal waren – nog zijn – door de oude Egyptische en Griekse beschavingen, de Maya’s en Inca’s desnoods. In de Verenigde Staten is het niet tot een renaissance gekomen die met bewondering doet terugkijken naar het eigen verre verleden, terwijl nog altijd ach en oh wordt geroepen bij het zien van de pyramiden, het Colosseum en de Acropolis, en men ook heel weemoedig terugdenkt aan “how the West was won”, nauwelijks honderd jaar geleden. De redenen voor het in de vergetelheid verdwijnen en blijven – uitgezonderd dan allerhande modische oprispingen – van de oude Indiaanse culturen? Ik noem er slechts twee, afgezien dan van de belangrijkste, namelijk dat die wilden de oprukkende beschaving alsmaar in de weg zaten; de nazaten van de settlers zijn dit nog niet vergeten.

Ze vonden het schrift nog niet uit. Er zijn derhalve geen analen, geen filosofische beschouwingen nagelaten om ons in te verdiepen. Er zijn wel verhalen maar die zijn van generatie op generatie mondeling doorgegeven door storytellers en zoiets maakt toch minder indruk. En dan: veel van de Indiaans-prehistorische volken zijn verdwenen zonder een aanwijzing na te laten waarheen. De Anasazis lijken na het jaar 1300 van de aardbodem verzwolgen. Waarom ze wegtrokken van Chaco, niemand weet het met zekerheid. Wat er van dit volk is terecht gekomen, het is in 1997 nog altijd gissen. Dat mag althans voor mij de spanning van een bezoek aan Chaco Canyon en aan andere resten van oude Indiaanse beschavingen vergroten, een mondiale fanclub heeft deze onwetendheid niet opgeleverd. Van enkel gissingen kan zelfs Disney geen film bakken.